Plecionkarstwo bambusowe z Beppu

Plecionkarstwo bambusowe z Beppu (jap. 別府竹細工, *Beppu takezaiku*) to tradycyjna japońska forma rzemiosła bambusowego, wytwarzana w mieście Beppu (w prefekturze Ōita na wyspie Kiusiu) i jego okolicach. Jest ono szczególnie kojarzone z kunsztownie plecionymi koszami, naczyniami na kwiaty, przyborami do ceremonii parzenia herbaty, pojemnikami użytkowymi, torbami, elementami wystroju wnętrz oraz współczesną sztuką tworzoną z bambusa.

Wyroby z bambusa z Beppu powstają głównie z wysokiej jakości bambusa odmiany „madake” i słyną z kunsztownych technik ręcznego wyplatania. Tradycyjne rzemiosło to opiera się na ośmiu podstawowych wzorach splotu, które można łączyć, tworząc ponad 200 wariantów. W 1979 roku wyroby te zostały uznane przez Ministerstwo Gospodarki, Handlu i Przemysłu za japońskie rzemiosło tradycyjne.

Historia

Tradycja wyrobów z bambusa w Beppu wiąże się z dawnymi dziejami tego regionu. Według miejscowych podań, bambusowe plecionkarstwo na tym obszarze zapoczątkowano, gdy w pobliżu Beppu odkryto wysokiej jakości bambus i zaczęto go wykorzystywać do wyrobu koszy. Choć początki te częściowo należą do sfery legend, odzwierciedlają one długotrwały związek między Beppu, bambusem a rzemiosłem wytwarzanym na potrzeby dnia codziennego.

W okresie Muromachi kosze bambusowe były powszechnie używane przez podróżujących kupców i domokrążców. Zapotrzebowanie na wytrzymałe, lekkie i praktyczne pojemniki sprzyjało rozwojowi lokalnych umiejętności w zakresie obróbki bambusa. Do czasów okresu Edo miejscowość Beppu zyskała sławę jako ośrodek słynący z gorących źródeł. Osoby przybywające do Beppu Onsen na dłuższy pobyt korzystały z bambusowych przedmiotów w życiu codziennym, a wyroby z bambusa stały się również popularnymi pamiątkami.

Rozwój Beppu jako ważnego ośrodka uzdrowiskowego w okresie Meiji dodatkowo wzmocnił tamtejsze rzemiosło. Rozwój transportu, turystyki i handlu przyczynił się do przekształcenia wyrobów z bambusa z lokalnego rękodzieła domowego w uznaną gałąź przemysłu regionalnego. W XX wieku rzemiosło bambusowe z Beppu coraz częściej wykraczało poza sferę użytkową – taką jak wyplatanie koszy – i zaczęło być kojarzone z ekspresją artystyczną, wystrojem wnętrz oraz tworzeniem obiektów o charakterze wystawienniczym.

Jedną z najważniejszych postaci w nowożytnej historii sztuki wyrobu przedmiotów z bambusa w Beppu był Shōnō Shōunsai – pierwszy artysta zajmujący się tym tworzywem, któremu w Japonii nadano tytuł Żywego Skarbu Narodowego. Jego twórczość przyczyniła się do wyniesienia bambusowego rzemiosła – wywodzącego się z tradycji wytwarzania przedmiotów użytkowych – do rangi uznanej dziedziny współczesnej japońskiej sztuki dekoracyjnej.

Materiały

Podstawowym materiałem wykorzystywanym w wyplataniu koszy z bambusa w Beppu jest bambus odmiany *madake*. Prefektura Ōita jest jednym z najważniejszych w Japonii ośrodków pozyskiwania tego surowca, a dostępność wysokiej jakości lokalnego materiału w znacznym stopniu przyczyniła się do rozwoju tego rzemiosła.

Bambus wykorzystywany w rzemiośle z Beppu musi zostać starannie wyselekcjonowany, ścięty, poddany obróbce, rozszczepiony i uformowany przed przystąpieniem do wyplatania. W zależności od rodzaju wytwarzanego przedmiotu, rzemieślnicy mogą używać bambusa świeżego, suszonego, wędzonego bądź poddanego obróbce termicznej lub innym procesom. Sposób obróbki wpływa na kolor, elastyczność, wytrzymałość oraz fakturę powierzchni materiału.

Proces produkcji

Wytwarzanie wyrobów plecionkarskich z bambusa w Beppu wymaga wielu etapów przygotowawczych, zanim będzie można przystąpić do właściwego wyplatania. Typowy proces obejmuje:

• pozyskiwanie odpowiedniego bambusa;
• usuwanie olejków z powierzchni materiału;
• suszenie bambusa na słońcu;
• cięcie bambusa na odcinki;
• rozszczepianie bambusa na pasy;
• struganie i dostosowywanie pasów do wymaganej szerokości i grubości;
• wyplatanie podstawy przedmiotu;
• wyplatanie korpusu i krawędzi;
• mocowanie uchwytów, obrzeży lub innych elementów konstrukcyjnych;
• wykańczanie gotowego wyrobu.

Przygotowanie pasków bambusa jest jednym z najważniejszych etapów. Paski muszą być równe, elastyczne i wytrzymałe. Nawet niewielkie różnice w grubości czy szerokości mogą wpłynąć na ostateczny kształt i jakość przedmiotu.

Techniki wyplatania

Rzemiosło bambusowe z Beppu słynie przede wszystkim ze swoich technik wyplatania. Z tą tradycją powszechnie kojarzy się osiem podstawowych wzorów splotu:

1. Yotsume-ami — splot „czterooki” (krzyżowy);
2. Mutsume-ami — splot „sześciooki” (heksagonalny);
3. Yatsume-ami — splot „ośmiooki” (ośmiokątny);
4. Ajiro-ami — splot skośny lub siatkowy;
5. Gozame-ami — splot przypominający matę;
6. Matsuba-ami — splot przypominający igły sosnowe;
7. Kikuzoko-ami — splot typu „dno w kształcie chryzantemy”;
8. Rinkō-ami — splot kolisty (typu „tarcza strzelnicza”).

Te podstawowe metody można łączyć i modyfikować w zależności od formy, funkcji oraz wzornictwa danego przedmiotu. Dzięki temu wyroby z bambusa z Beppu odznaczają się ogromną różnorodnością wzorów – od prostych, ażurowych plecionek po gęste, dekoracyjne powierzchnie.

Produkty

Historycznie wyroby plecionkarskie z bambusa z Beppu służyły do ​​wytwarzania praktycznych przedmiotów codziennego użytku. Należały do ​​nich m.in. kosze na ryż, sita, cedzaki, kosze do serwowania, pojemniki do przechowywania oraz kosze na kwiaty. Przedmioty te ceniono, ponieważ bambus jest lekki, wytrzymały i elastyczny, a przy tym doskonale sprawdza się w codziennym użytkowaniu.

Współczesne wyroby z bambusa z Beppu obejmują zarówno przedmioty tradycyjne, jak i nowoczesne. Do popularnych produktów należą:

• kosze na kwiaty;
• przybory do parzenia herbaty;
• kosze na owoce;
• kosze na ryż;
• torebki i kosze na zakupy;
• tace i naczynia do serwowania;
• abażury i elementy wystroju wnętrz;
• rzeźby z bambusa.

W ostatnich dekadach wyroby z bambusa z Beppu zyskały również widoczność we współczesnym wzornictwie, wnętrzach hoteli, galeriach oraz kolekcjach muzealnych.

Edukacja i przekaz

Beppu jest jednym z głównych ośrodków edukacji w zakresie rzemiosła bambusowego w Japonii. W regionie tym działają placówki zajmujące się nauczaniem i ochroną technik obróbki bambusa. Szczególne znaczenie dla kontynuacji tego rzemiosła ma Ośrodek Szkoleniowy Rzemiosła Bambusowego w Ōita (Ōita Bamboo Craft Training Center), który wykształcił wielu profesjonalnych artystów i rzemieślników specjalizujących się w pracy z bambusem.

Centrum Tradycyjnego Rzemiosła Bambusowego w mieście Beppu prezentuje historyczne i współczesne przykłady tego rzemiosła oraz zapoznaje zwiedzających z technikami, narzędziami i kontekstem kulturowym wyrobów bambusowych z Beppu.

Znaczenie kulturowe

Plecionkarstwo bambusowe z Beppu stanowi zarówno przykład rzemiosła użytkowego, jak i wyrafinowanej sztuki dekoracyjnej. Jego rozwój jest ściśle powiązany z naturalnymi zasobami bambusa w prefekturze Ōita, kulturą gorących źródeł w Beppu oraz rozwojem turystyki w tym regionie.

Rzemiosło jest znaczące, ponieważ zachowuje złożony zestaw umiejętności ręcznych. Od wyboru bambusa po ostateczny splot, każdy etap zależy od oceny i doświadczenia rzemieślnika. Jednocześnie rzemiosło bambusowe Beppu w dalszym ciągu dostosowuje się do współczesnego życia poprzez nowe projekty, modne dodatki, przedmioty do wnętrz i dzieła artystyczne.